Tạp chí Khoa học liên ngành và Nghệ thuật
Tạp chí Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (VNU Journal of Interdisciplinary Sciences and Arts) là tạp chí trực thuộc Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội; được thành lập theo giấy phép số 90/GP-BTTTT ngày 28/02/2025 của Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông. Tạp chí là diễn đàn chia sẻ thông tin và công bố kết quả nghiên cứu về các lĩnh vực khoa học liên ngành, công nghiệp văn hóa, sáng tạo và nghệ thuật trong cộng đồng các nhà khoa học ở trong và ngoài Đại học Quốc gia Hà Nội; có mục tiêu hỗ trợ và thúc đẩy các hoạt động đào tạo, tăng cường đối thoại chuyên môn, góp phần tư vấn chính sách phát triển kinh tế sáng tạo và các lĩnh vực công nghiệp văn hóa và nghệ thuật ở Việt Nam và trên thế giới. Tạp chí hướng tới phục vụ rộng rãi cho nhiều đối tượng, bao gồm các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, chuyên gia, các nhà hoạch định chính sách và người học, thúc đẩy trao đổi tri thức giữa các lĩnh vực, truyền cảm hứng cho những cách tiếp cận mới đối với sự sáng tạo và các thực tiễn trong các ngành công nghiệp văn hóa – sáng tạo và nghệ thuật Tạp chí được xuất bản theo định kỳ 3 tháng một lần bằng ngôn ngữ tiếng Việt và tiếng Anh với hai loại hình xuất bản là bản in và trực tuyến. Cấu trúc nội dung, các quy định xuất bản, chế độ bình duyệt của tạp chí được xây dựng theo các tiêu chuẩn quốc tế, hướng tới mục tiêu được chỉ mục trong hệ thống các tạp chí quốc tế có uy tín thuộc danh mục Web of Sciences và Scopus. Website: https://joisa.edu.vn
School of Interdisciplinary Sciences and Arts, Vietnam National University, Hanoi
Đóng góp mới trong nghiên cứu về giao lưu văn hóa Việt - Trung từ tiếp cận liên ngành
(Đọc sách: Sự truyền bá và ảnh hưởng của tứ đại danh tác Trung Quốc tại Việt Nam 中国四大名著在越南的传播及影响, Lưu Chí Cường 刘志强, Nhà xuất bản Thương vụ ấn quán 商务印书馆, Trung Quốc, 2025)
Bản quyền (c) 2026 Tạp chí Khoa học liên ngành và Nghệ thuật https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0
Nghịch lý chủ thể số: Điểm sách Digital Performancein Everyday Life
Bài điểm sách này giới thiệu một công trình lý thuyết sâu sắc nhằm giải cấu trúc sự phân chia nhị nguyên Thực - Ảo trong diễn ngôn truyền thông đương đại mang tên Digital Performance in Everyday Life do Gratch và Gratch (2022) chấp bút. Từ góc nhìn nghiên cứu trình diễn, công trình xem xét không gian mạng như một thành phần cấu thành đời sống thực. Trọng tâm của bài viết xoay quanh nghịch lý chủ thể số (the paradox of agency), tức sự mâu thuẫn giữa cảm giác tự do biểu đạt của cá nhân và những giới hạn do các hệ thống thuật toán tạo ra. Bài viết phân tích qua bốn chiều kích cốt lõi: (1) sự tước đoạt quyền tự quyết bởi bản sắc số; (2) sự vật hóa con người thành cơ thể dữ liệu phục vụ chủ nghĩa tư bản giám sát; (3) tính kịch diễn trong các không gian biểu diễn của quyền lực; và (4) ảnh chế (memes) như một sự phản kháng nhưng lại tái sản xuất thực hành lao động miễn phí. Từ việc phân tích các thao tác thường nhật, bài viết đặt vấn đề về khủng hoảng hiện sinh ý chí tự do. Đồng thời, nhấn mạnh tính cấp thiết của việc đưa cuốn sách này vào bối cảnh học thuật và giáo dục Việt Nam trong việc nâng cao sức đề kháng văn hóa số cho cộng đồng.
Tự sự học nhân học văn hóa: Văn hóa như logic tổ chức truyện kể (nghiên cứu trường hợp Bửu Sơn Kỳ Hương của Lý Lan)
Nghiên cứu tự sự học đã chuyển dần sang giai đoạn hậu kinh điển với nhiều mô hình tiếp cận liên ngành. Tự sự học nhân học văn hoá là sự kết hợp giữa tự sự học và nghiên cứu nhân học văn hoá. Từ hướng tiếp cận này, bài viết nghiên cứu tự sự học nhân học văn hoá trong tiểu thuyết Bửu Sơn Kỳ Hương của Lý Lan. Kết quả nghiên cứu cho thấy tự sự học nhân học trong tác phẩm hiện diện như một hình thức thực hành văn hoá, nơi cộng đồng tự sự cùng gắn kết nhằm biểu đạt tư tưởng và phong cách văn hoá người Nam Bộ. Đồng thời, nhân học văn hoá trở thành logic tạo nghĩa của truyện kể, khi các công cụ tự sự học như người kể chuyện, kết cấu và ngôn ngữ trần thuật không chỉ vận hành như những phương tiện kỹ thuật mà cùng gắn kết như những chiến lược nghệ thuật của tác giả hàm ẩn nhằm tái hiện các diễn ngôn văn hoá trong tác phẩm. Cách tiếp cận nhân học trong nghiên cứu phong cách văn hoá Nam Bộ và nghiên cứu cấu trúc tự sự trong tác phẩm sẽ góp phần nhận diện và củng cố các vấn đề trong lý luận và thực hành phương pháp luận của tự sự học hậu kinh điển tại Việt Nam.
Từ huyền thoại dân gian đến biểu tượng dân tộc: Sự diễn hóa hình tượng Thánh Gióng trong dòng chảy lịch sử văn hóa Việt Nam
Bài viết này tập trung tìm hiểu quá trình Thánh Gióng từ một nhân vật dân gian trở thành một biểu tượng cho truyền thống yêu nước, tinh thần quật khởi và sức mạnh phi thường của dân tộc Việt Nam. Lần theo quá trình diễn hóa của câu chuyện Thánh Gióng qua các bản kể từ thế kỷ X cho đến nửa sau thế kỷ XX, bài viết chỉ ra sự khác biệt trong cách tiếp nhận và diễn giải nhân vật Thánh Gióng giữa các giai đoạn lịch sử, từ đó đi đến khẳng định ý nghĩa biểu tượng mà nhân vật Thánh Gióng có được ở Việt Nam đương đại là kết quả của một quá trình bắt đầu từ năm 1955, khi các trí thức ái quốc đi theo đường lối của Đảng Lao động Việt Nam và Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa nỗ lực tìm kiếm những quá khứ khả dụng cho công cuộc kiến tạo quốc gia - dân tộc Việt Nam lúc bấy giờ.
Thiền tông Nhật Bản và ảnh hưởng của nó đến Hoa Kỳ: từ góc nhìn ngoại giao văn hóa
Thiền tông Nhật Bản được truyền đến Hoa Kỳ vào cuối thế kỷ 19 và đã nhanh chóng trở thành một trào lưu tôn giáo, văn hóa có sức hút lớn đối với công chúng tại quốc gia này. Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu phân tích ảnh hưởng của Thiền tông Nhật Bản đến Hoa Kỳ, những nghiên cứu này chủ yếu tiếp cận chủ đề từ góc nhìn tôn giáo hoặc văn hóa. Bài viết tiếp cận đề tài từ một góc nhìn mới là ngoại giao văn hóa. Với sự kết hợp của nhiều phương pháp nghiên cứu định tính, bài viết hướng tới làm rõ vai trò của Thiền tông Nhật Bản như một phương tiện ngoại giao nhằm giúp giới thiệu và quảng bá văn hóa, hình ảnh con người Nhật Bản tới Hoa Kỳ. Kết quả nghiên cứu cho thấy, ảnh hưởng của Thiền tông Nhật Bản tại Hoa Kỳ chủ yếu diễn ra ở phạm vi nhân dân với sự đóng góp chính của các cá nhân như Thiền sư, học giả và nghệ sĩ (cả người Nhật lẫn người Mỹ). Tuy nhiên, nó cũng có sự hỗ trợ gián tiếp từ phía chính phủ Nhật Bản thông qua việc tài trợ thực hiện một số sự kiện giao lưu văn hóa, nghệ thuật Thiền tại Hoa Kỳ. Nhìn chung, những ảnh hưởng cụ thể của Thiền tông Nhật Bản đối với các khía cạnh của đời sống xã hội Hoa Kỳ như phong cách sống, hoạt động sáng tác văn học - nghệ thuật, các phong trào xã hội và nghiên cứu học thuật đã góp phần hình thành hình ảnh tích cực và gia tăng quyền lực mềm của Nhật Bản đối với Hoa Kỳ. Trên cơ sở đó, bài viết cũng phân tích về những thuận lợi và rào cản mà Nhật Bản phải đối mặt trong việc truyền bá Thiền tông tại Hoa Kỳ, đồng thời đưa ra một số kịch bản dự báo về tình hình phát triển của Thiền tông Nhật Bản tại quốc gia này trong hai thập niên tới.
Đọc cuốn "Văn học như một diễn ngôn - Lí thuyết diễn ngôn của M. Foucault và văn học sử Việt Nam", Trần Văn Toàn (2024), Hà Nội: NXB Đại học Sư phạm
Bản quyền (c) 2025 Tạp chí Khoa học liên ngành và Nghệ thuật https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0
Các yếu tố ảnh hưởng đến sự tương tác trực tuyến, sự thần tượng hóa người nổi tiếng và sự gắn bó của người hâm mộ Việt Nam với chương trình truyền hình âm nhạc thực tế
Nghiên cứu này khảo sát các yếu tố ảnh hưởng đến sự tương tác trực tuyến, sự thần tượng hóa người nổi tiếng và sự gắn bó của người hâm mộ Việt Nam trong các chương trình truyền hình thực tế về âm nhạc. Khảo sát được xây dựng dựa trên các cuộc phỏng vấn sâu với 8 khán giả trẻ, thu thập dữ liệu từ 1.026 người tham gia. Kết quả cho thấy, các yếu tố thu hút khán giả (tài năng và khả năng, tính cách và thái độ, ngoại hình) và chất lượng sản xuất (kịch bản, hình ảnh và âm thanh) có ảnh hưởng tích cực đến sự tương tác trực tuyến, trong đó kịch bản có tác động yếu nhất. Động lực của việc theo dõi (giải trí và thư giãn, tương tác xã hội, tò mò) cũng thúc đẩy sự tương tác, từ đó tăng đáng kể sự thần tượng hóa người nổi tiếng và sự gắn bó với chương trình. Ngoài ra, sự thần tượng hóa người nổi tiếng có ảnh hưởng tích cực đến sự gắn bó với chương trình. Nghiên cứu này là nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam điều tra thực nghiệm về động cơ tương tác của khán giả Việt Nam với các chương trình truyền hình thực tế về âm nhạc, cung cấp những hiểu biết sâu sắc về tâm lý khán giả và đóng góp vào sự phát triển của ngành công nghiệp giải trí Việt Nam.
What We Are Working on Now is Based on History and Tradition - Japan's URUSHI Art
Phong trào bảo tồn di sản sơn mài ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương hướng đến việc kết nối các quốc gia Đông Á thông qua nghệ thuật sơn mài, tạo nên một sự liên tục về văn hóa. Sơn mài được định nghĩa là “sơn tự nhiên được làm từ nhựa cây”. Tuy nhiên, các loài cây sơn mài, dù thuộc cùng một họ thực vật, vẫn khác nhau về chi, và ngay cả trong cùng một chi, chúng cũng thích nghi với môi trường nơi sinh trưởng. Do đó, việc hiểu rõ nguồn gốc lịch sử của nghệ thuật sơn mài và các phương pháp trang trí bản địa được phát triển ở mỗi quốc gia là rất cần thiết; thông qua sự hiểu biết này, sơn mài có thể được xem như một phần của phạm vi văn hóa chung. Trong cách sử dụng hiện đại, thuật ngữ “sơn mài” chủ yếu dùng để chỉ các loại sơn tổng hợp. Để phân biệt sơn mài tự nhiên với vật liệu tổng hợp, nhựa cây thu thập từ cây ở Nhật Bản và Trung Quốc thường được gọi là URUSHI trong cả tiếng Anh và tiếng Nhật, một thuật ngữ bắt nguồn từ urushiol, thành phần hóa học chính của nhựa cây. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, các nhà phục chế quốc tế trình bày tại các hội thảo về bảo tồn đồ sơn mài ngày càng sử dụng thuật ngữ tiếng Nhật URUSHI để chỉ rộng hơn các thành phần dầu chính của sơn mài nhựa cây tự nhiên, chẳng hạn như laccol trong sơn mài Việt Nam và thitsiol trong sơn mài Thái Lan và Myanmar. Trong bài viết này, thuật ngữ URUSHI được sử dụng như một tên gọi chung cho sơn mài nhựa cây tự nhiên. Các đặc điểm chung – bao gồm việc thu hoạch nhựa bằng cách cắt vào thân cây, nhu cầu kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm trong quá trình sấy khô, xử lý cẩn thận do đặc tính gây dị ứng và các hệ thống sản xuất đã được thiết lập – cho phép chúng ta thảo luận về việc bảo vệ di sản sơn mài chung ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương như một nỗ lực thống nhất. Bài viết này trước tiên nhằm mục đích làm nổi bật nghệ thuật URUSHI của Nhật Bản như một truyền thống riêng biệt. Bằng cách theo dõi sự phát triển lịch sử của nghệ thuật URUSHI Nhật Bản, chúng ta có thể làm rõ lý do cho sự không gián đoạn của nó, khám phá mối liên hệ của nó với các vùng sản xuất URUSHI lân cận và kiểm tra nguồn gốc của nó thông qua các hiện vật được khai quật. Cách tiếp cận này cũng cho phép xem xét các loại chất liệu nền sơn mài khác nhau, sự phát triển của nghệ thuật Maki–e độc đáo của Nhật Bản, việc tiếp thu và hoàn thiện các kỹ thuật trang trí du nhập từ nước ngoài, việc bắt chước các sản phẩm sơn mài Nhật Bản xuất khẩu ra nước ngoài, vai trò không thể thiếu của nghệ thuật URUSHI trong chính sách đối ngoại của chính phủ Minh Trị, và việc bảo tồn các kỹ thuật sơn mài thông qua giáo dục chính quy. Thông qua góc nhìn này, chúng ta có thể hiểu rõ hơn mối quan hệ giữa các thực tiễn lịch sử và nghệ thuật URUSHI đương đại, nhận ra rằng những gì được tạo ra ngày nay đều dựa trên nền tảng lịch sử và truyền thống.
Sap; URUSHI; KANSHITSU; Lịch sử; Maki–e; Nhật Bản; KINTSUGI
Nam tính nào sau thời kì của bảng vàng bia đá?
Đọc sách Hậu khoa cử: Nam tính và thẩm mĩ hiện đại ở Việt Nam thời thuộc địa; Ben Tran; Mai Thị Thu Huyền, Đặng Thị Thái Hà dịch; OMEGA+ & Nhà xuất bản Thế giới, 2025.
Vấn đề khung tri thức và nhận thức sử nghệ thuật ở Việt Nam hiện nay
Bài viết nêu vấn đề sự bất hợp lí của việc sử dụng khung tri thức trong các trao đổi và bàn luận về nghệ thuật hiện nay. Tình hình này xuất phát từ việc thiếu sự phản tư, chất vấn khung tri thức trong viễn tượng sử nghệ thuật. Từ đó, bài viết phân tích nguồn gốc và sự chi phối của khung tri thức Âu tâm luận trong sử nghệ thuật và sự trở lại của nó trong các bàn luận nghệ thuật. Qua đó, dựa trên nền tảng lí thuyết mỹ học của Wittgenstein và lí thuyết văn hóa của Gramsci, bài viết gợi ra hướng nhận thức đa chiều về sử nghệ thuật. Sử nghệ thuật cần có tiến trình và bức tranh đời sống nghệ thuật trong viễn tượng các cộng đồng nghệ thuật với chuẩn tắc và ý thức hệ của chính chúng, thay vì dựa trên các chuẩn tắc Âu tâm luận.
Đô thị di sản thiên niên kỷ - Sự phát triển tiếp nối: nhìn từ trường hợp tỉnh Ninh Bình
Bài viết đề xuất cách tiếp cận mới về đô thị di sản trong thế kỷ XXI, dựa trên khung lý thuyết Hệ sinh thái thiên niên kỷ (Millennium Ecosystem Approach). Từ thực tiễn di sản hỗn hợp văn hóa – thiên nhiên Tràng An – Hoa Lư, nghiên cứu xác lập khái niệm “Đô thị di sản thiên niên kỷ” như một mô hình phát triển tiếp nối giữa tự nhiên, văn hóa và con người. Bài viết chỉ ra rằng di sản không chỉ là đối tượng cần bảo tồn, mà còn là nguồn lực chủ động trong cấu trúc phát triển bền vững, kinh tế sáng tạo và kinh tế trí thức. Qua đó, Hoa Lư được nhìn nhận như một không gian cộng sinh giữa di sản và đô thị đương đại, mở ra hướng đi mới cho các đô thị châu Á trong bối cảnh hậu công nghiệp và chuyển đổi số.
Tích hợp truyền thông vào giáo dục biến đổi khí hậu trong nhà trường - từ nghiên cứu trường hợp
Nghiên cứu này nhằm mục đích xây dựng phương pháp truyền thông hiệu quả về biến đổi khí hậu (BĐKH) trong môn Địa lí tại trường trung học phổ thông, với trường hợp nghiên cứu tại Trường THPT Đoàn Kết – Hai Bà Trưng, ​​Hà Nội. Để thực hiện mục tiêu, nghiên cứu sử dụng phương pháp thu thập thông tin thông qua khảo sát bằng bảng hỏi đến 537 học sinh và 31 giáo viên trường Trường THPT Đoàn Kết – Hai Bà Trưng liên quan đến nhận thức, hiểu biết, nhu cầu nâng cao kiến thức về BĐKH; phương pháp phân tích để xây dựng phương pháp truyền thông BĐKH trong môn địa lý, phương pháp thực nghiệm sư phạm đề triển khai đánh giá hiệu quả của phương pháp truyền thông. Nghiên cứu đề xuất và ứng dụng phương pháp tích hợp truyền thông BĐKH vào bài học, sử dụng đa dạng hình thức truyền thông thông tin, tổ chức hoạt động ngoại khóa và dự án học tập và nâng cao vai trò của giáo dục. Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy phương pháp này giúp giáo viên có những bài giảng sinh động hơn và học sinh có sự thay đổi nhận thức, thái độ đối với BĐKH. Kết quả của nghiên cứu đã cung cấp một hướng đi trong việc truyền thông giáo dục tại các trường THPT ở Việt Nam.
Bàn về định hướng chỉnh sửa Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn năm 2018
Bài viết bàn về định hướng chỉnh sửa chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn năm 2018 trong thời gian tới. Những năm qua, chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn 2018 đã tạo được những chuyển biến tích cực trong dạy học nhắm đến mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực cho học sinh. Tuy nhiên, sau thời gian triển khai trọn vẹn một chu trình đổi mới, trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết 71 của Đảng về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, chương trình giáo dục phổ thông cần phải được đánh giá, tổng kết. Việc chỉnh sửa chương trình để đáp ứng tốt hơn yêu cầu đổi mới trở thành vấn đề cấp bách. Bài viết, một mặt, phân tích, bàn luận về những đề xuất chỉnh sửa chương trình Ngữ văn được một số chuyên gia, cán bộ quản lí giáo dục và giáo viên nêu ra trong thời gian qua; mặt khác gợi ý một số chỉnh sửa chương trình vừa bảo đảm phù hợp với mô hình phát triển năng lực vừa giúp chương trình khắc phục một số hạn chế để ngày càng tương thích với yêu cầu dạy học Ngữ văn trong bối cảnh mới. Theo định hướng mà bài viết gợi ý, các chỉnh sửa cần tập trung vào một số thuật ngữ, cách trình bày các cấu phần của chương trình và một số nội dung có liên quan đến yêu cầu cần đạt ở cả phần đọc, viết, nói và nghe.
Sustaining Lacquer Craft Heritage through Exchange Programs
Nghề thủ công sơn mài tự nhiên truyền thống đang đối mặt với sự suy thoái và ở một số xã hội, chúng gần như biến mất. Những nghề thủ công này là một di sản văn hóa quan trọng của châu Á. Cùng với sự phát triển của xã hội châu Á, nghệ thuật sơn mài, thủ công mỹ nghệ và văn hóa độc đáo cũng phát triển. Những nghệ nhân lành nghề đã làm cho những vật dụng đơn giản trở nên đẹp đẽ và thẩm mỹ, phản ánh truyền thống và di sản văn hóa độc đáo của mỗi vùng miền. Tuy nhiên, hiện đại hóa, vật liệu mới và quy trình công nghiệp làm thay đổi giá trị và lối sống đã đe dọa các phương pháp sản xuất sơn mài và thủ công mỹ nghệ truyền thống, thường chậm hơn và tốn nhiều công sức so với cách làm hiện đại. Sự chú trọng vào hiệu quả và tính thương mại hóa thường được ưu tiên hơn các giá trị tinh thần, xã hội và nhân văn vô hình vốn có trong các nghề thủ công truyền thống. Liệu một chiếc bát bằng nhựa được sản xuất hàng loạt có mang cùng ý nghĩa xã hội và cộng đồng như một chiếc bát được chế tác tỉ mỉ bởi một nghệ nhân, người đã thấm nhuần kiến thức và tinh thần văn hóa vào tác phẩm? Nghiên cứu này xem xét lịch sử và sự phát triển của Dự án Nghiên cứu Trao đổi Thủ công Sơn mài châu Á (ALCERP), hình thức chương trình và mục tiêu, thành tựu, thách thức và nghiên cứu hiện tại. Dựa trên kinh nghiệm và nghiên cứu thu thập được của ALCERP, bài viết thảo luận về tương lai của nghệ thuật sơn mài tự nhiên và sự hỗ trợ cần thiết để duy trì và hồi sinh nghề thủ công, hình thức nghệ thuật, văn hóa và lối sống đáng chú ý này.
Nghệ thuật công cộng và xây dựng thương hiệu điểm đến du lịch: lý thuyết và thực tiễn tại Việt Nam
Gần đây, vai trò của nghệ thuật công cộng đối với ngành du lịch được quan tâm và nghệ thuật công cộng trở thành yếu tố quan trọng trong việc đưa ra lựa chọn điểm đến du lịch cho du khách. Tuy vậy, việc khai thác nghệ thuật công cộng trong hoạt động du lịch tại Việt Nam vẫn còn chưa được quan tâm đúng mức và chưa mang lại các tác động tích cực trong việc nâng cao thương hiệu điểm đến du lịch. Thông qua phương pháp định tính, nghiên cứu khám phá tiềm năng, thực trạng và các thách thức trong khai thác nghệ thuật công cộng và xây dựng thương hiệu điểm đến du lịch tại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cho thấy, nghệ thuật công cộng có thể tạo điểm nhấn cho không gian đô thị và nông thôn và góp phần quan trọng xây dựng thương hiệu điểm đến du lịch trong lòng du khách. Các tác phẩm nghệ thuật công cộng tiếp tục đóng góp vào việc bảo tồn văn hóa địa phương, sáng tạo các giá trị thẩm mỹ mới và đem lại cho du khách những cảm quan ấn tượng về điểm đến đó. Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy việc khai thác nghệ thuật công cộng chưa được quan tâm đúng mức. Dựa trên kết quả nghiên cứu và các bài học kinh nghiệm trên thế giới, bài viết đưa ra một số khuyến nghị nhằm tiếp tục khai thác nghệ thuật công cộng nhằm xây dựng thương hiệu điểm đến du lịch trong bối cảnh phát triển du lịch nghệ thuật và du lịch sáng tạo.
Nghệ thuật trong trật tự dữ liệu: Quyền lực công nghệ và sự đồng kiến tạo của khán giả
Bài viết khảo sát cách nghệ thuật đương đại vận hành trong trật tự quyền lực công nghệ, nơi nghệ sĩ và khán giả thương lượng tự do trong giới hạn của hệ thống thuật toán. Trên cơ sở khung lý thuyết liên ngành từ hiện đại đến thời đại dữ liệu, nghiên cứu chỉ ra rằng sáng tạo nghệ thuật chưa bao giờ tuyệt đối “tự do”, mà luôn được định hình bởi các “luật chơi” của chất liệu, ngôn ngữ và công nghệ. Qua các trường hợp Refik Anadol (Unsupervised, 2022), Rosa Menkman (The Glitch Moment(um), 2011), Janet Cardiff (Audio Walks) và phim tương tác Bandersnatch (2018), bài viết phân tích những hình thức đồng sáng tạo và năng lực hành động bị giới hạn giữa con người và máy móc. Bên cạnh đó, thông qua phân tích các thực hành của Nguyễn Trinh Thi (Vietnam the Movie, 2016) và Lương Huệ Trinh (Soundscape Hanoi, 2014), bài viết hướng tới làm rõ quá trình thương thỏa này trong bối cảnh Việt Nam.
Sự đàn áp bầu sữa: Mẹ quỷ trong "Càn sát quỷ mẫu" (Tang thương ngẫu lục) qua lí thuyết ma quỷ (Monster Theory) và phê bình nữ quyền sinh thái (Eco-feminism)
Bài viết tập trung xác lập khung lí thuyết cho việc khám phá các hình tượng quỷ quái trong các sản phẩm văn hóa, thông qua việc kết hợp giữa lí thuyết về ma quỷ và phê bình nữ quyền sinh thái. Với lí thuyết về ma quỷ, Jeffrey Jerome Cohen giới thiệu một modus legendi, tại đó, con quỷ được coi như là một văn bản văn hóa, và là quỹ tích của mạng lưới quan hệ xã hội phức tạp. Từ cách đọc này của Cohen, thông qua việc khám phá những người đàn bà ma quái trong tiểu thuyết gothic thời Victoria, Nicole C. Dittmer khẳng định ý nghĩa của hình tượng ma quỷ như một công cụ nhằm duy trì diễn ngôn của xã hội nam quyền về cái tự nhiên hoang dã, bất thuần cố hữu ở phụ nữ, và do đó, có khả năng vén màn cho người đọc những cấm kị, những tương quan quyền lực trong cộng đồng, cùng những khát vọng ẩn tàng của người phụ nữ. Trên nền tảng lí thuyết này, bài viết xem xét những biểu hiện của tính tự nhiên ở mẹ quỷ trong “Càn sát quỷ mẫu”, một truyện trong tập Tang thương ngẫu lục của Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án. Thông qua những phân tích trên, nghiên cứu đưa ra một số giả thuyết về cội nguồn, về những truyền thống quỷ mẫu thuộc về: sự gần gũi với câu chuyện về Hārītī trong Phật giáo, sự tương đồng trong cách các nhà nho Trung Hoa miêu tả các nữ chủ phương Nam, cũng như là sự tái xuất hiện của những biểu tượng phồn thực cổ sơ. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng chứng minh rằng, việc xây dựng hình tượng quỷ mẫu nói riêng, các yêu nữ nói chung phản ánh thái độ kì thị, cũng như chiến thuật kiểm soát của các trí thức Nho gia với phụ nữ: đó là nỗ lực nhằm duy trì diễn ngôn về phụ nữ như hiện thân của cái tự nhiên khó kiềm chế, không dễ kiểm soát.
Di sản Vịnh Hạ Long trong tầm nhìn liên giá trị
Vịnh Hạ Long là một trong ba vịnh biển nằm trong vùng biển đảo Đông Bắc Việt Nam và thuộc hệ thống Vịnh Bắc Bộ. Từ năm 1994 đến nay, Vịnh Hạ Long đã được UNESCO chính thức công nhận là Di sản thế giới vì “giá trị nổi bật toàn cầu về cảnh quan thiên nhiên”, được ghi danh về những “giá trị toàn cầu về địa chất, địa mạo” (2000) và được mở rộng ranh giới Di sản Thiên nhiên thế giới bao gồm cả quần đảo Cát Bà (2023). Những ghi nhận ở tầm quốc tế đã góp phần đưa Hạ Long thành tâm điểm thu hút khách du lịch, tạo động lực cho sự phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh Quảng Ninh. Nhưng, bên cạnh tiềm năng du lịch, liệu có thể khai mở những tiềm năng nào khác của Vịnh Hạ Long trong thế kết nối với hệ thống di sản của tỉnh Quảng Ninh? Từ một tiếp cận liên giá trị, nghiên cứu sẽ đưa ra một số đề xuất cho hướng phát triển tương lai của Vịnh Hạ Long trong sự kết nối với các không gian văn hóa khác của tỉnh Quảng Ninh.
Vịnh Hạ Long, Quảng Ninh, liên giá trị, tài nguyên di sản.
Châu Âu và những kiến tạo bản sắc dân tộc
Đọc sách Sự tạo thành bản sắc dân tộc Châu Âu, thế kỷ XVIII – XX; Anne-Marie Thiesse; Nguyễn Thị Hạnh, Nguyễn Hoàng Như Thanh dịch; NXB Đại học Sư phạm, 2025.
Tiếp cận liên ngành trong giáo dục di sản: Cơ hội và thách thức trong bối cảnh đổi mới giáo dục
Giáo dục di sản ngày càng được khẳng định như một yêu cầu tất yếu trong tiến trình đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục ở Việt Nam. Dựa trên việc phân tích khái niệm “liên ngành” và bản chất liên ngành của giáo dục di sản, bài viết làm rõ tiềm năng của cách tiếp cận này trong việc kiến tạo tri thức toàn diện về di sản, đồng thời, tăng cường mối liên kết giữa nhà trường, thiết chế văn hóa, cộng đồng và các bên liên quan. Bài viết xem di sản như một quá trình văn hoá - xã hội liên tục được kiến tạo và tái định nghĩa, từ đó, đặt lại vấn đề về cách tiếp cận trong giáo dục di sản hiện nay. Bên cạnh những triển vọng, một số thách thức trọng yếu trong quá trình thể chế hóa, nghiên cứu và triển khai giáo dục di sản đã được nhận diện, bao gồm sự thiếu đồng bộ về chính sách, khoảng trống trong đối thoại liên lĩnh vực và hạn chế về năng lực của đội ngũ thực thi. Trên cơ sở đó, mô hình đồng kiến tạo được đề xuất như một giải pháp chiến lược, đặt nền tảng cho hợp tác đa phương và đồng sở hữu tri thức, hướng tới sự phát triển bền vững của giáo dục di sản trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay.
Di sản cảnh quan Pháp trong tiến trình xanh hóa đô thị Việt Nam: trường hợp Hà Nội và Sài Gòn
Bài viết phân tích vai trò của di sản cảnh quan thời thuộc địa Pháp trong việc hình thành và thúc đẩy tiến trình xanh hóa đô thị Việt Nam, tập trung vào hai trường hợp điển hình là thành phố Hà Nội và Sài Gòn (Thành phố Hồ Chí Minh). Bằng phương pháp tiếp cận liên ngành, kết hợp với tri thức lịch sử đô thị, kiến trúc cảnh quan và bảo tồn di sản, nghiên cứu sử dụng bản đồ lịch sử, tài liệu lưu trữ và các công trình nghiên cứu trước đây để xác định những đóng góp cụ thể của chính quyền thuộc địa Pháp trong việc du nhập khái niệm công viên công cộng, quy hoạch đại lộ cây xanh và thiết lập hệ thống không gian xanh đô thị tại Việt Nam. Kết quả cho thấy, người Pháp không chỉ biến đổi, kiến tạo cấu trúc không gian của hai đô thị trong quy hoạch, thiết kế, mà còn đặt nền móng cho một hệ thống không gian xanh bền vững được bảo tồn, thích ứng và phát triển trong giai đoạn hậu thuộc địa. Di sản cảnh quan Pháp từ những hàng cây cổ thụ đến các vườn hoa, công viên lịch sử đã trở thành một phần không thể thiếu của bản sắc và hạ tầng sinh thái đô thị. Do vậy, nghiên cứu hướng tới việc cung cấp một góc nhìn toàn diện hơn về di sản cảnh quan đô thị, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy giá trị các mảng xanh quý giá cho mục tiêu xây dựng đô thị bền vững, nhân văn, thích ứng với biến đổi khí hậu.
Từ chủ thể thành đối tượng: Di sản, quyền lực và ngoài lề hóa cộng đồng
Bài báo này phân tích mối quan hệ giữa di sản, quyền lực và vai trò của cộng đồng trong thực hành di sản tại Việt Nam thông qua ba trường hợp điển cứu: tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, thực hành thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, và làng cổ Đường Lâm. Vận dụng khung lý thuyết diễn ngôn di sản được ủy quyền (AHD) và chính trị di sản từ dưới lên, bài viết làm rõ cách thức di sản không chỉ được hiểu như một diễn ngôn, mà còn là không gian đàm phán quyền lực giữa nhà nước và cộng đồng. Kết hợp nghiên cứu thực địa và phân tích diễn ngôn, nghiên cứu cho thấy rằng cộng đồng thường được coi là “chủ thể di sản”, nhưng trên thực tế họ thường bị loại khỏi các quá trình ra quyết định và chỉ là những đối tượng được “mời tham gia” một cách hình thức. Bài báo lập luận cho việc tái cấu trúc mô hình quản trị di sản theo hướng đồng sáng tạo ưu tiên đối thoại và chia sẻ quyền lực giữa các bên liên quan.
Tính đương đại: Tiếp cận liên ngành trong sáng tác nghệ thuật của Vũ Dân Tân
Có thể thấy đã có sự thay đổi phương pháp luận đáng kể hướng tới các phương pháp tiếp cận toàn diện về thực tế trong khoa học và nhân văn diễn ra vào khoảng 30 năm cuối của thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21 do sự chú ý ngày càng tăng đến bản chất phi tuyến tính của thế giới và các phương thức tư duy phi tuyến tính tương ứng. Các mối liên kết được hình thành giữa các ngành khoa học trong thế kỷ 20 đã chứng minh sự cần thiết của việc vượt qua sự phân mảnh kiến thức và khuyến khích sự phát triển của tư duy tích hợp – một phương thức trí tuệ kết hợp lý trí, trực giác và trí tưởng tượng trong tâm trí con người. Chủ nghĩa đa nguyên như vậy dần dần phát triển từ đa ngành – khi mà các ngành hợp tác nhưng không có tương tác có ý nghĩa sang liên ngành – đặc trưng bởi sự tích hợp của các diễn ngôn riêng biệt, và cuối cùng là xuyên ngành, tìm cách nắm bắt thực tại một cách toàn diện và đạt được sự thống nhất về kiến thức. Nghệ thuật sáng tạo cũng đã đáp ứng những chuyển đổi nhận thức luận này bằng cách kết hợp các chiến lược liên ngành vào quá trình thực hành nghệ thuật. Đặc biệt, nghệ thuật liên ngành đương đại thể hiện sự gắn kết với tư duy phản biện và các tham chiếu xuyên văn hóa, thể hiện cam kết đối với các vấn đề xã hội, nhằm thúc đẩy sự tương tác có ý nghĩa với khán giả. Dựa trên những phát triển đã đề cập, bài viết này sẽ phân tích các phương pháp tiếp cận liên ngành trong nghệ thuật của Vũ Dân Tân (1946 –2009) – một nghệ sĩ xuất hiện vào giai đoạn đầu của nghệ thuật đương đại Việt Nam. Bài viết sẽ tập trung vào các tác phẩm tiêu biểu như là những minh họa cho sự kết hợp giữa các ngành nghệ thuật, phương pháp và ý tưởng, đồng thời các tác phẩm cũng tạo ra những cuộc đối thoại với công chúng, hình thành nên một ngôn ngữ sáng tạo mới.
Thị trường mỹ thuật Việt Nam đang ở đâu?
Việt Nam là một trong những thị trường nghệ thuật hàng đầu ở vùng Viễn Đông giai đoạn thuộc Pháp khi Nhà Đấu xảo được xây dựng ở Hà Nội đầu thế kỷ XX. Đây là trung tâm đấu giá các sản phẩm mỹ thuật và mỹ nghệ của Việt Nam và một số thuộc địa khác của Pháp với các sản phẩm đa dạng từ thủ công đến nghệ thuật hiện đại. Tuy nhiên, cuộc chiến Việt–Pháp đã khiến cho thị trường này phải đóng cửa và sau khi bị trúng bom vào năm 1943, Nhà Đấu xảo đã bị dỡ bỏ. Từ giai đoạn giành chính quyền đến giai đoạn Đổi mới (1945-1986), Việt Nam hoàn toàn không có thị trường nghệ thuật đúng nghĩa. Sau giai đoạn Đổi mới, đời sống nghệ thuật của người Việt Nam khởi sắc trở lại và một thị trường nghệ thuật mới manh nha. Nhưng rồi “mầm non” đó cũng nhanh chóng chết yểu khi hàng giả, hàng nhái cùng tranh-tượng sao chép xuất hiện tràn lan. Không khó để nhận ra rằng thị trường mỹ thuật Việt Nam hiện nay đang hoạt động gần như một black market (chợ đen) với nhiều giao dịch không thông qua hệ thống quản lý có uy tín của quốc gia và quốc tế. Điều này không chỉ tạo nên một thị trường nghệ thuật hỗn độn thật giả mà còn tạo ra một lỗ hổng khiến nhà nước bị thất thoát một khoản thu lớn từ thuế. Để hội nhập với môi trường nghệ thuật của thế giới, Việt Nam cần một bầu không khí sáng tạo lành mạnh, một chính sách quản lý phù hợp và một thị trường nghệ thuật minh bạch. Đây chính là thách thức lớn nhất để nền mỹ thuật Việt Nam có thể hội nhập và phát triển trong sân chơi toàn cầu của thế kỷ XXI.
Thị trường mỹ thuật, tranh giả, Jean-François Hubert
Sự ảnh hưởng của chất lượng nội dung và tương tác với thương hiệu qua Facebook đến lòng trung thành của khách hàng: Vai trò trung gian của nhận thức thương hiệu
Lòng trung thành của khách hàng đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo sự phát triển bền vững đối với các thương hiệu thời trang trong thời đại số. Dựa trên các lý thuyết nền tảng như lý thuyết tài sản thương hiệu, lý thuyết đáp ứng kích thích, lý thuyết hiện diện xã hội và mô hình thành công của hệ thống thông tin, nghiên cứu này phân tích tác động của chất lượng nội dung và tương tác với thương hiệu qua Facebook đến lòng trung thành thương hiệu, đồng thời xem xét vai trò trung gian của nhận thức thương hiệu trong mối quan hệ này. Mô hình cấu trúc tuyến tính PLS-SEM được sử dụng để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu thông qua phân tích dữ liệu khảo sát từ 201 khách hàng đã từng mua hàng và biết đến thương hiệu thời trang CEVONNI. Kết quả nghiên cứu cho thấy chất lượng nội dung và tương tác thương hiệu đều ảnh hưởng tích cực đến nhận thức thương hiệu, từ đó thúc đẩy lòng trung thành thương hiệu. Đặc biệt, nhận thức thương hiệu đóng vai trò trung gian quan trọng trong mối quan hệ giữa các yếu tố truyền thông số và hành vi gắn bó của khách hàng. Nghiên cứu này không chỉ làm rõ cơ chế hình thành lòng trung thành thương hiệu trên nền tảng mạng xã hội Facebook, mà còn mang lại hàm ý thực tiễn trong việc tối ưu hóa chiến lược truyền thông, nâng cao trải nghiệm thương hiệu và tạo ra giá trị bền vững trong giai đoạn chuyển đổi số tại thị trường thời trang Việt Nam.
Tái diễn giải thị trường nghệ thuật: Hệ giá trị, bước ngoặt chuyển dịch và thương mại hóa
Thị trường nghệ thuật hiện đại đã trải qua những thay đổi sâu sắc từ cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, khi các hình thức bảo trợ truyền thống của giới quý tộc dần nhường chỗ cho thị trường tự do, nơi các phòng trưng bày, nhà đấu giá và nhà sưu tầm đóng vai trò trung tâm. Bài viết này sẽ làm rõ các yếu tố cấu thành giá trị của tác phẩm nghệ thuật, bao gồm giá trị thẩm mỹ, lịch sử, xã hội, và danh tiếng của nghệ sĩ, cũng như xác định những yếu tố lượng giá giá trị kinh tế của tác phẩm – lý do khiến tác phẩm nghệ thuật lại có giá trị lớn đến vậy. Đồng thời, bài viết phân tích sự chuyển dịch từ một nền nghệ thuật mang tính tinh thần sang một lĩnh vực thương mại hóa mạnh mẽ, khi nghệ thuật không chỉ được đánh giá qua giá trị nội tại mà còn bởi tiềm năng đầu tư. Quá trình này gắn liền với công nghiệp hóa và toàn cầu hóa, mở rộng sự tiếp cận và phát triển thị trường nghệ thuật trên quy mô toàn cầu, khi thị trường nghệ thuật Việt Nam cho dù mới nhưng không phải là một biệt lệ.
Kiến tạo diễn ngôn về lịch sử Phật giáo Trúc Lâm: Trường hợp văn bản tác phẩm Thánh Đăng Lục
Thánh đăng lục (聖燈錄) là một văn bản tác phẩm đặc biệt trong lịch sử Phật giáo Việt Nam được biên soạn theo hình thức “lục” (錄) kết hợp “tổ phả” (祖譜) nhằm xác lập một trật tự truyền thừa đặc thù trong Phật giáo Trúc Lâm. Thông qua việc ghi chép hành trạng, pháp ngữ và vấn đáp thiền cơ của năm vị vua đầu nhà Trần, văn bản tác phẩm này thể hiện một chiến lược diễn ngôn nhằm thiết lập tính chính thống và màu sắc bản địa của dòng Thiền nước Việt. Bên cạnh đó, việc văn bản tác phẩm được khắc in lại nhiều lần, với những thay đổi trong tên gọi và cấu trúc văn bản cũng là minh chứng cho việc kiến tạo diễn ngôn về lịch sử của dòng phái Phật giáo này. Trên cơ sở đó, bài viết này phân tích toàn diện cấu trúc và thể loại văn bản, lịch sử lưu truyền và các biểu hiện chiến lược ngôn ngữ trong tên gọi của Thánh đăng lục, nhằm làm rõ vai trò của văn bản trong việc kiến tạo bản sắc tông môn và khẳng định vị trí của Phật giáo Trúc Lâm trong lịch sử Phật giáo Việt Nam.
Avoiding unintended consequences when inscribing intangile heritage on UNESCO's lists: some questions for communities, scholars and officials
This article examines the unforeseen risks and challenges that may arise in the process of nominating Binh Dinh Traditional Martial Arts for inscription as an Intangible Cultural Heritage (ICH) by UNESCO. The article provides an in-depth analysis of several key aspects of the value of Binh Dinh Traditional Martial Arts, including its diversity, characterized by a wide array of techniques and variations; the presence of numerous practice centers and schools; its role not only as a physical and mental training regimen but also as a form of 'folk performing art'; and its capacity to foster overall health and well-being. Building upon this framework, the article critically assesses the potential risks associated with the ICH inscription process. These include the risk of mythologizing the past, which could lead to historical debates that overshadow the contemporary relevance of the heritage; the risk of diminishing the community's decisive role in managing ICH due to excessive administrative interference; the threat of undermining the inherent diversity of Binh Dinh Traditional Martial Arts through negative trends of standardization; and the risk of the heritage becoming over-commercialized.
Binh Dinh Traditional Martial Arts; Intangible cultural heritage; UNESCO registration; unintended consequences; community management; commercialization
Tự giải trí đến vô cùng: Năm điều Postman khó ngờ tới trong thời đại kỹ thuật số
(Đọc sách Giải trí đến chết; Neil Postman; Nhung Nguyễn dịch; NXB Thanh niên, 2023)
Di sản học trong bối cảnh toàn cầu: hướng tiếp cận, phương pháp và triển vọng ở Việt Nam
Di sản học là một lĩnh vực còn khá mới mẻ, được hình thành vài thập kỷ qua trong bối cảnh ngày càng gia tăng mối quan tâm toàn cầu đến ký ức, bản sắc và tính chính trị của di sản. Bài viết này phác thảo quá trình phát triển lý thuyết và phương pháp luận của ngành, cho thấy sự dịch chuyển từ cách tiếp cận lấy đối tượng và hoạt động bảo tồn làm trung tâm sang những khung lý thuyết mang tính kiến tạo, diễn giải và phê phán. Từ việc phân tích hướng tiếp cận của Di sản học trên thế giới, bài viết đặt ra câu hỏi: Di sản học có thể được phát triển như thế nào ở Việt Nam – một bối cảnh xã hội hậu thuộc địa đang biến đổi sâu sắc từ sau Đổi mới, dưới tác động của toàn cầu hóa và những chuyển động chính trị – xã hội địa phương? Thay vì giới hạn trong khuôn khổ kỹ thuật hay quản lý, Di sản học cần được định vị như một ngành học phản tư có khả năng tái tư duy về cách di sản được kiến tạo, thương thảo và huy động trong đời sống đương đại.
Di sản học; Di sản học phê phán; Nhận thức luận và phương pháp luận; Tiếp cận kiến tạo; Việt Nam