Tạp chí Khoa học liên ngành và Nghệ thuật
Tạp chí Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (VNU Journal of Interdisciplinary Sciences and Arts) là tạp chí trực thuộc Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội; được thành lập theo giấy phép số 90/GP-BTTTT ngày 28/02/2025 của Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông. Tạp chí là diễn đàn chia sẻ thông tin và công bố kết quả nghiên cứu về các lĩnh vực khoa học liên ngành, công nghiệp văn hóa, sáng tạo và nghệ thuật trong cộng đồng các nhà khoa học ở trong và ngoài Đại học Quốc gia Hà Nội; có mục tiêu hỗ trợ và thúc đẩy các hoạt động đào tạo, tăng cường đối thoại chuyên môn, góp phần tư vấn chính sách phát triển kinh tế sáng tạo và các lĩnh vực công nghiệp văn hóa và nghệ thuật ở Việt Nam và trên thế giới. Tạp chí hướng tới phục vụ rộng rãi cho nhiều đối tượng, bao gồm các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, chuyên gia, các nhà hoạch định chính sách và người học, thúc đẩy trao đổi tri thức giữa các lĩnh vực, truyền cảm hứng cho những cách tiếp cận mới đối với sự sáng tạo và các thực tiễn trong các ngành công nghiệp văn hóa – sáng tạo và nghệ thuật Tạp chí được xuất bản theo định kỳ 3 tháng một lần bằng ngôn ngữ tiếng Việt và tiếng Anh với hai loại hình xuất bản là bản in và trực tuyến. Cấu trúc nội dung, các quy định xuất bản, chế độ bình duyệt của tạp chí được xây dựng theo các tiêu chuẩn quốc tế, hướng tới mục tiêu được chỉ mục trong hệ thống các tạp chí quốc tế có uy tín thuộc danh mục Web of Sciences và Scopus. Website: https://joisa.edu.vn
School of Interdisciplinary Sciences and Arts, Vietnam National University, Hanoi
Đọc cuốn "Văn học như một diễn ngôn - Lí thuyết diễn ngôn của M. Foucault và văn học sử Việt Nam", Trần Văn Toàn (2024), Hà Nội: NXB Đại học Sư phạm
Bản quyền (c) 2025 Tạp chí Khoa học liên ngành và Nghệ thuật https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0
What We Are Working on Now is Based on History and Tradition - Japan's URUSHI Art
Phong trào bảo tồn di sản sơn mài ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương hướng đến việc kết nối các quốc gia Đông Á thông qua nghệ thuật sơn mài, tạo nên một sự liên tục về văn hóa. Sơn mài được định nghĩa là “sơn tự nhiên được làm từ nhựa cây”. Tuy nhiên, các loài cây sơn mài, dù thuộc cùng một họ thực vật, vẫn khác nhau về chi, và ngay cả trong cùng một chi, chúng cũng thích nghi với môi trường nơi sinh trưởng. Do đó, việc hiểu rõ nguồn gốc lịch sử của nghệ thuật sơn mài và các phương pháp trang trí bản địa được phát triển ở mỗi quốc gia là rất cần thiết; thông qua sự hiểu biết này, sơn mài có thể được xem như một phần của phạm vi văn hóa chung. Trong cách sử dụng hiện đại, thuật ngữ “sơn mài” chủ yếu dùng để chỉ các loại sơn tổng hợp. Để phân biệt sơn mài tự nhiên với vật liệu tổng hợp, nhựa cây thu thập từ cây ở Nhật Bản và Trung Quốc thường được gọi là URUSHI trong cả tiếng Anh và tiếng Nhật, một thuật ngữ bắt nguồn từ urushiol, thành phần hóa học chính của nhựa cây. Tuy nhiên, trong những năm gần đây, các nhà phục chế quốc tế trình bày tại các hội thảo về bảo tồn đồ sơn mài ngày càng sử dụng thuật ngữ tiếng Nhật URUSHI để chỉ rộng hơn các thành phần dầu chính của sơn mài nhựa cây tự nhiên, chẳng hạn như laccol trong sơn mài Việt Nam và thitsiol trong sơn mài Thái Lan và Myanmar. Trong bài viết này, thuật ngữ URUSHI được sử dụng như một tên gọi chung cho sơn mài nhựa cây tự nhiên. Các đặc điểm chung – bao gồm việc thu hoạch nhựa bằng cách cắt vào thân cây, nhu cầu kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm trong quá trình sấy khô, xử lý cẩn thận do đặc tính gây dị ứng và các hệ thống sản xuất đã được thiết lập – cho phép chúng ta thảo luận về việc bảo vệ di sản sơn mài chung ở khu vực châu Á – Thái Bình Dương như một nỗ lực thống nhất. Bài viết này trước tiên nhằm mục đích làm nổi bật nghệ thuật URUSHI của Nhật Bản như một truyền thống riêng biệt. Bằng cách theo dõi sự phát triển lịch sử của nghệ thuật URUSHI Nhật Bản, chúng ta có thể làm rõ lý do cho sự không gián đoạn của nó, khám phá mối liên hệ của nó với các vùng sản xuất URUSHI lân cận và kiểm tra nguồn gốc của nó thông qua các hiện vật được khai quật. Cách tiếp cận này cũng cho phép xem xét các loại chất liệu nền sơn mài khác nhau, sự phát triển của nghệ thuật Maki–e độc đáo của Nhật Bản, việc tiếp thu và hoàn thiện các kỹ thuật trang trí du nhập từ nước ngoài, việc bắt chước các sản phẩm sơn mài Nhật Bản xuất khẩu ra nước ngoài, vai trò không thể thiếu của nghệ thuật URUSHI trong chính sách đối ngoại của chính phủ Minh Trị, và việc bảo tồn các kỹ thuật sơn mài thông qua giáo dục chính quy. Thông qua góc nhìn này, chúng ta có thể hiểu rõ hơn mối quan hệ giữa các thực tiễn lịch sử và nghệ thuật URUSHI đương đại, nhận ra rằng những gì được tạo ra ngày nay đều dựa trên nền tảng lịch sử và truyền thống.
Sap; URUSHI; KANSHITSU; Lịch sử; Maki–e; Nhật Bản; KINTSUGI
Nam tính nào sau thời kì của bảng vàng bia đá?
Đọc sách Hậu khoa cử: Nam tính và thẩm mĩ hiện đại ở Việt Nam thời thuộc địa; Ben Tran; Mai Thị Thu Huyền, Đặng Thị Thái Hà dịch; OMEGA+ & Nhà xuất bản Thế giới, 2025.
Vấn đề khung tri thức và nhận thức sử nghệ thuật ở Việt Nam hiện nay
Bài viết nêu vấn đề sự bất hợp lí của việc sử dụng khung tri thức trong các trao đổi và bàn luận về nghệ thuật hiện nay. Tình hình này xuất phát từ việc thiếu sự phản tư, chất vấn khung tri thức trong viễn tượng sử nghệ thuật. Từ đó, bài viết phân tích nguồn gốc và sự chi phối của khung tri thức Âu tâm luận trong sử nghệ thuật và sự trở lại của nó trong các bàn luận nghệ thuật. Qua đó, dựa trên nền tảng lí thuyết mỹ học của Wittgenstein và lí thuyết văn hóa của Gramsci, bài viết gợi ra hướng nhận thức đa chiều về sử nghệ thuật. Sử nghệ thuật cần có tiến trình và bức tranh đời sống nghệ thuật trong viễn tượng các cộng đồng nghệ thuật với chuẩn tắc và ý thức hệ của chính chúng, thay vì dựa trên các chuẩn tắc Âu tâm luận.
Đô thị di sản thiên niên kỷ - Sự phát triển tiếp nối: nhìn từ trường hợp tỉnh Ninh Bình
Bài viết đề xuất cách tiếp cận mới về đô thị di sản trong thế kỷ XXI, dựa trên khung lý thuyết Hệ sinh thái thiên niên kỷ (Millennium Ecosystem Approach). Từ thực tiễn di sản hỗn hợp văn hóa – thiên nhiên Tràng An – Hoa Lư, nghiên cứu xác lập khái niệm “Đô thị di sản thiên niên kỷ” như một mô hình phát triển tiếp nối giữa tự nhiên, văn hóa và con người. Bài viết chỉ ra rằng di sản không chỉ là đối tượng cần bảo tồn, mà còn là nguồn lực chủ động trong cấu trúc phát triển bền vững, kinh tế sáng tạo và kinh tế trí thức. Qua đó, Hoa Lư được nhìn nhận như một không gian cộng sinh giữa di sản và đô thị đương đại, mở ra hướng đi mới cho các đô thị châu Á trong bối cảnh hậu công nghiệp và chuyển đổi số.
Bàn về định hướng chỉnh sửa Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn năm 2018
Bài viết bàn về định hướng chỉnh sửa chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn năm 2018 trong thời gian tới. Những năm qua, chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn 2018 đã tạo được những chuyển biến tích cực trong dạy học nhắm đến mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực cho học sinh. Tuy nhiên, sau thời gian triển khai trọn vẹn một chu trình đổi mới, trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết 71 của Đảng về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, chương trình giáo dục phổ thông cần phải được đánh giá, tổng kết. Việc chỉnh sửa chương trình để đáp ứng tốt hơn yêu cầu đổi mới trở thành vấn đề cấp bách. Bài viết, một mặt, phân tích, bàn luận về những đề xuất chỉnh sửa chương trình Ngữ văn được một số chuyên gia, cán bộ quản lí giáo dục và giáo viên nêu ra trong thời gian qua; mặt khác gợi ý một số chỉnh sửa chương trình vừa bảo đảm phù hợp với mô hình phát triển năng lực vừa giúp chương trình khắc phục một số hạn chế để ngày càng tương thích với yêu cầu dạy học Ngữ văn trong bối cảnh mới. Theo định hướng mà bài viết gợi ý, các chỉnh sửa cần tập trung vào một số thuật ngữ, cách trình bày các cấu phần của chương trình và một số nội dung có liên quan đến yêu cầu cần đạt ở cả phần đọc, viết, nói và nghe.
Sustaining Lacquer Craft Heritage through Exchange Programs
Nghề thủ công sơn mài tự nhiên truyền thống đang đối mặt với sự suy thoái và ở một số xã hội, chúng gần như biến mất. Những nghề thủ công này là một di sản văn hóa quan trọng của châu Á. Cùng với sự phát triển của xã hội châu Á, nghệ thuật sơn mài, thủ công mỹ nghệ và văn hóa độc đáo cũng phát triển. Những nghệ nhân lành nghề đã làm cho những vật dụng đơn giản trở nên đẹp đẽ và thẩm mỹ, phản ánh truyền thống và di sản văn hóa độc đáo của mỗi vùng miền. Tuy nhiên, hiện đại hóa, vật liệu mới và quy trình công nghiệp làm thay đổi giá trị và lối sống đã đe dọa các phương pháp sản xuất sơn mài và thủ công mỹ nghệ truyền thống, thường chậm hơn và tốn nhiều công sức so với cách làm hiện đại. Sự chú trọng vào hiệu quả và tính thương mại hóa thường được ưu tiên hơn các giá trị tinh thần, xã hội và nhân văn vô hình vốn có trong các nghề thủ công truyền thống. Liệu một chiếc bát bằng nhựa được sản xuất hàng loạt có mang cùng ý nghĩa xã hội và cộng đồng như một chiếc bát được chế tác tỉ mỉ bởi một nghệ nhân, người đã thấm nhuần kiến thức và tinh thần văn hóa vào tác phẩm? Nghiên cứu này xem xét lịch sử và sự phát triển của Dự án Nghiên cứu Trao đổi Thủ công Sơn mài châu Á (ALCERP), hình thức chương trình và mục tiêu, thành tựu, thách thức và nghiên cứu hiện tại. Dựa trên kinh nghiệm và nghiên cứu thu thập được của ALCERP, bài viết thảo luận về tương lai của nghệ thuật sơn mài tự nhiên và sự hỗ trợ cần thiết để duy trì và hồi sinh nghề thủ công, hình thức nghệ thuật, văn hóa và lối sống đáng chú ý này.
Nghệ thuật công cộng và xây dựng thương hiệu điểm đến du lịch: lý thuyết và thực tiễn tại Việt Nam
Gần đây, vai trò của nghệ thuật công cộng đối với ngành du lịch được quan tâm và nghệ thuật công cộng trở thành yếu tố quan trọng trong việc đưa ra lựa chọn điểm đến du lịch cho du khách. Tuy vậy, việc khai thác nghệ thuật công cộng trong hoạt động du lịch tại Việt Nam vẫn còn chưa được quan tâm đúng mức và chưa mang lại các tác động tích cực trong việc nâng cao thương hiệu điểm đến du lịch. Thông qua phương pháp định tính, nghiên cứu khám phá tiềm năng, thực trạng và các thách thức trong khai thác nghệ thuật công cộng và xây dựng thương hiệu điểm đến du lịch tại Việt Nam. Kết quả nghiên cứu cho thấy, nghệ thuật công cộng có thể tạo điểm nhấn cho không gian đô thị và nông thôn và góp phần quan trọng xây dựng thương hiệu điểm đến du lịch trong lòng du khách. Các tác phẩm nghệ thuật công cộng tiếp tục đóng góp vào việc bảo tồn văn hóa địa phương, sáng tạo các giá trị thẩm mỹ mới và đem lại cho du khách những cảm quan ấn tượng về điểm đến đó. Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy việc khai thác nghệ thuật công cộng chưa được quan tâm đúng mức. Dựa trên kết quả nghiên cứu và các bài học kinh nghiệm trên thế giới, bài viết đưa ra một số khuyến nghị nhằm tiếp tục khai thác nghệ thuật công cộng nhằm xây dựng thương hiệu điểm đến du lịch trong bối cảnh phát triển du lịch nghệ thuật và du lịch sáng tạo.
Sự đàn áp bầu sữa: Mẹ quỷ trong "Càn sát quỷ mẫu" (Tang thương ngẫu lục) qua lí thuyết ma quỷ (Monster Theory) và phê bình nữ quyền sinh thái (Eco-feminism)
Bài viết tập trung xác lập khung lí thuyết cho việc khám phá các hình tượng quỷ quái trong các sản phẩm văn hóa, thông qua việc kết hợp giữa lí thuyết về ma quỷ và phê bình nữ quyền sinh thái. Với lí thuyết về ma quỷ, Jeffrey Jerome Cohen giới thiệu một modus legendi, tại đó, con quỷ được coi như là một văn bản văn hóa, và là quỹ tích của mạng lưới quan hệ xã hội phức tạp. Từ cách đọc này của Cohen, thông qua việc khám phá những người đàn bà ma quái trong tiểu thuyết gothic thời Victoria, Nicole C. Dittmer khẳng định ý nghĩa của hình tượng ma quỷ như một công cụ nhằm duy trì diễn ngôn của xã hội nam quyền về cái tự nhiên hoang dã, bất thuần cố hữu ở phụ nữ, và do đó, có khả năng vén màn cho người đọc những cấm kị, những tương quan quyền lực trong cộng đồng, cùng những khát vọng ẩn tàng của người phụ nữ. Trên nền tảng lí thuyết này, bài viết xem xét những biểu hiện của tính tự nhiên ở mẹ quỷ trong “Càn sát quỷ mẫu”, một truyện trong tập Tang thương ngẫu lục của Phạm Đình Hổ và Nguyễn Án. Thông qua những phân tích trên, nghiên cứu đưa ra một số giả thuyết về cội nguồn, về những truyền thống quỷ mẫu thuộc về: sự gần gũi với câu chuyện về Hārītī trong Phật giáo, sự tương đồng trong cách các nhà nho Trung Hoa miêu tả các nữ chủ phương Nam, cũng như là sự tái xuất hiện của những biểu tượng phồn thực cổ sơ. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng chứng minh rằng, việc xây dựng hình tượng quỷ mẫu nói riêng, các yêu nữ nói chung phản ánh thái độ kì thị, cũng như chiến thuật kiểm soát của các trí thức Nho gia với phụ nữ: đó là nỗ lực nhằm duy trì diễn ngôn về phụ nữ như hiện thân của cái tự nhiên khó kiềm chế, không dễ kiểm soát.
Di sản Vịnh Hạ Long trong tầm nhìn liên giá trị
Vịnh Hạ Long là một trong ba vịnh biển nằm trong vùng biển đảo Đông Bắc Việt Nam và thuộc hệ thống Vịnh Bắc Bộ. Từ năm 1994 đến nay, Vịnh Hạ Long đã được UNESCO chính thức công nhận là Di sản thế giới vì “giá trị nổi bật toàn cầu về cảnh quan thiên nhiên”, được ghi danh về những “giá trị toàn cầu về địa chất, địa mạo” (2000) và được mở rộng ranh giới Di sản Thiên nhiên thế giới bao gồm cả quần đảo Cát Bà (2023). Những ghi nhận ở tầm quốc tế đã góp phần đưa Hạ Long thành tâm điểm thu hút khách du lịch, tạo động lực cho sự phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh Quảng Ninh. Nhưng, bên cạnh tiềm năng du lịch, liệu có thể khai mở những tiềm năng nào khác của Vịnh Hạ Long trong thế kết nối với hệ thống di sản của tỉnh Quảng Ninh? Từ một tiếp cận liên giá trị, nghiên cứu sẽ đưa ra một số đề xuất cho hướng phát triển tương lai của Vịnh Hạ Long trong sự kết nối với các không gian văn hóa khác của tỉnh Quảng Ninh.
Vịnh Hạ Long, Quảng Ninh, liên giá trị, tài nguyên di sản.
Châu Âu và những kiến tạo bản sắc dân tộc
Đọc sách Sự tạo thành bản sắc dân tộc Châu Âu, thế kỷ XVIII – XX; Anne-Marie Thiesse; Nguyễn Thị Hạnh, Nguyễn Hoàng Như Thanh dịch; NXB Đại học Sư phạm, 2025.
Di sản cảnh quan Pháp trong tiến trình xanh hóa đô thị Việt Nam: trường hợp Hà Nội và Sài Gòn
Bài viết phân tích vai trò của di sản cảnh quan thời thuộc địa Pháp trong việc hình thành và thúc đẩy tiến trình xanh hóa đô thị Việt Nam, tập trung vào hai trường hợp điển hình là thành phố Hà Nội và Sài Gòn (Thành phố Hồ Chí Minh). Bằng phương pháp tiếp cận liên ngành, kết hợp với tri thức lịch sử đô thị, kiến trúc cảnh quan và bảo tồn di sản, nghiên cứu sử dụng bản đồ lịch sử, tài liệu lưu trữ và các công trình nghiên cứu trước đây để xác định những đóng góp cụ thể của chính quyền thuộc địa Pháp trong việc du nhập khái niệm công viên công cộng, quy hoạch đại lộ cây xanh và thiết lập hệ thống không gian xanh đô thị tại Việt Nam. Kết quả cho thấy, người Pháp không chỉ biến đổi, kiến tạo cấu trúc không gian của hai đô thị trong quy hoạch, thiết kế, mà còn đặt nền móng cho một hệ thống không gian xanh bền vững được bảo tồn, thích ứng và phát triển trong giai đoạn hậu thuộc địa. Di sản cảnh quan Pháp từ những hàng cây cổ thụ đến các vườn hoa, công viên lịch sử đã trở thành một phần không thể thiếu của bản sắc và hạ tầng sinh thái đô thị. Do vậy, nghiên cứu hướng tới việc cung cấp một góc nhìn toàn diện hơn về di sản cảnh quan đô thị, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc bảo tồn và phát huy giá trị các mảng xanh quý giá cho mục tiêu xây dựng đô thị bền vững, nhân văn, thích ứng với biến đổi khí hậu.
Từ chủ thể thành đối tượng: Di sản, quyền lực và ngoài lề hóa cộng đồng
Bài báo này phân tích mối quan hệ giữa di sản, quyền lực và vai trò của cộng đồng trong thực hành di sản tại Việt Nam thông qua ba trường hợp điển cứu: tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, thực hành thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, và làng cổ Đường Lâm. Vận dụng khung lý thuyết diễn ngôn di sản được ủy quyền (AHD) và chính trị di sản từ dưới lên, bài viết làm rõ cách thức di sản không chỉ được hiểu như một diễn ngôn, mà còn là không gian đàm phán quyền lực giữa nhà nước và cộng đồng. Kết hợp nghiên cứu thực địa và phân tích diễn ngôn, nghiên cứu cho thấy rằng cộng đồng thường được coi là “chủ thể di sản”, nhưng trên thực tế họ thường bị loại khỏi các quá trình ra quyết định và chỉ là những đối tượng được “mời tham gia” một cách hình thức. Bài báo lập luận cho việc tái cấu trúc mô hình quản trị di sản theo hướng đồng sáng tạo ưu tiên đối thoại và chia sẻ quyền lực giữa các bên liên quan.
Tính đương đại: Tiếp cận liên ngành trong sáng tác nghệ thuật của Vũ Dân Tân
Có thể thấy đã có sự thay đổi phương pháp luận đáng kể hướng tới các phương pháp tiếp cận toàn diện về thực tế trong khoa học và nhân văn diễn ra vào khoảng 30 năm cuối của thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21 do sự chú ý ngày càng tăng đến bản chất phi tuyến tính của thế giới và các phương thức tư duy phi tuyến tính tương ứng. Các mối liên kết được hình thành giữa các ngành khoa học trong thế kỷ 20 đã chứng minh sự cần thiết của việc vượt qua sự phân mảnh kiến thức và khuyến khích sự phát triển của tư duy tích hợp – một phương thức trí tuệ kết hợp lý trí, trực giác và trí tưởng tượng trong tâm trí con người. Chủ nghĩa đa nguyên như vậy dần dần phát triển từ đa ngành – khi mà các ngành hợp tác nhưng không có tương tác có ý nghĩa sang liên ngành – đặc trưng bởi sự tích hợp của các diễn ngôn riêng biệt, và cuối cùng là xuyên ngành, tìm cách nắm bắt thực tại một cách toàn diện và đạt được sự thống nhất về kiến thức. Nghệ thuật sáng tạo cũng đã đáp ứng những chuyển đổi nhận thức luận này bằng cách kết hợp các chiến lược liên ngành vào quá trình thực hành nghệ thuật. Đặc biệt, nghệ thuật liên ngành đương đại thể hiện sự gắn kết với tư duy phản biện và các tham chiếu xuyên văn hóa, thể hiện cam kết đối với các vấn đề xã hội, nhằm thúc đẩy sự tương tác có ý nghĩa với khán giả. Dựa trên những phát triển đã đề cập, bài viết này sẽ phân tích các phương pháp tiếp cận liên ngành trong nghệ thuật của Vũ Dân Tân (1946 –2009) – một nghệ sĩ xuất hiện vào giai đoạn đầu của nghệ thuật đương đại Việt Nam. Bài viết sẽ tập trung vào các tác phẩm tiêu biểu như là những minh họa cho sự kết hợp giữa các ngành nghệ thuật, phương pháp và ý tưởng, đồng thời các tác phẩm cũng tạo ra những cuộc đối thoại với công chúng, hình thành nên một ngôn ngữ sáng tạo mới.
Thị trường mỹ thuật Việt Nam đang ở đâu?
Việt Nam là một trong những thị trường nghệ thuật hàng đầu ở vùng Viễn Đông giai đoạn thuộc Pháp khi Nhà Đấu xảo được xây dựng ở Hà Nội đầu thế kỷ XX. Đây là trung tâm đấu giá các sản phẩm mỹ thuật và mỹ nghệ của Việt Nam và một số thuộc địa khác của Pháp với các sản phẩm đa dạng từ thủ công đến nghệ thuật hiện đại. Tuy nhiên, cuộc chiến Việt–Pháp đã khiến cho thị trường này phải đóng cửa và sau khi bị trúng bom vào năm 1943, Nhà Đấu xảo đã bị dỡ bỏ. Từ giai đoạn giành chính quyền đến giai đoạn Đổi mới (1945-1986), Việt Nam hoàn toàn không có thị trường nghệ thuật đúng nghĩa. Sau giai đoạn Đổi mới, đời sống nghệ thuật của người Việt Nam khởi sắc trở lại và một thị trường nghệ thuật mới manh nha. Nhưng rồi “mầm non” đó cũng nhanh chóng chết yểu khi hàng giả, hàng nhái cùng tranh-tượng sao chép xuất hiện tràn lan. Không khó để nhận ra rằng thị trường mỹ thuật Việt Nam hiện nay đang hoạt động gần như một black market (chợ đen) với nhiều giao dịch không thông qua hệ thống quản lý có uy tín của quốc gia và quốc tế. Điều này không chỉ tạo nên một thị trường nghệ thuật hỗn độn thật giả mà còn tạo ra một lỗ hổng khiến nhà nước bị thất thoát một khoản thu lớn từ thuế. Để hội nhập với môi trường nghệ thuật của thế giới, Việt Nam cần một bầu không khí sáng tạo lành mạnh, một chính sách quản lý phù hợp và một thị trường nghệ thuật minh bạch. Đây chính là thách thức lớn nhất để nền mỹ thuật Việt Nam có thể hội nhập và phát triển trong sân chơi toàn cầu của thế kỷ XXI.
Thị trường mỹ thuật, tranh giả, Jean-François Hubert
Sự ảnh hưởng của chất lượng nội dung và tương tác với thương hiệu qua Facebook đến lòng trung thành của khách hàng: Vai trò trung gian của nhận thức thương hiệu
Lòng trung thành của khách hàng đóng vai trò then chốt trong việc đảm bảo sự phát triển bền vững đối với các thương hiệu thời trang trong thời đại số. Dựa trên các lý thuyết nền tảng như lý thuyết tài sản thương hiệu, lý thuyết đáp ứng kích thích, lý thuyết hiện diện xã hội và mô hình thành công của hệ thống thông tin, nghiên cứu này phân tích tác động của chất lượng nội dung và tương tác với thương hiệu qua Facebook đến lòng trung thành thương hiệu, đồng thời xem xét vai trò trung gian của nhận thức thương hiệu trong mối quan hệ này. Mô hình cấu trúc tuyến tính PLS-SEM được sử dụng để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu thông qua phân tích dữ liệu khảo sát từ 201 khách hàng đã từng mua hàng và biết đến thương hiệu thời trang CEVONNI. Kết quả nghiên cứu cho thấy chất lượng nội dung và tương tác thương hiệu đều ảnh hưởng tích cực đến nhận thức thương hiệu, từ đó thúc đẩy lòng trung thành thương hiệu. Đặc biệt, nhận thức thương hiệu đóng vai trò trung gian quan trọng trong mối quan hệ giữa các yếu tố truyền thông số và hành vi gắn bó của khách hàng. Nghiên cứu này không chỉ làm rõ cơ chế hình thành lòng trung thành thương hiệu trên nền tảng mạng xã hội Facebook, mà còn mang lại hàm ý thực tiễn trong việc tối ưu hóa chiến lược truyền thông, nâng cao trải nghiệm thương hiệu và tạo ra giá trị bền vững trong giai đoạn chuyển đổi số tại thị trường thời trang Việt Nam.
Tái diễn giải thị trường nghệ thuật: Hệ giá trị, bước ngoặt chuyển dịch và thương mại hóa
Thị trường nghệ thuật hiện đại đã trải qua những thay đổi sâu sắc từ cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, khi các hình thức bảo trợ truyền thống của giới quý tộc dần nhường chỗ cho thị trường tự do, nơi các phòng trưng bày, nhà đấu giá và nhà sưu tầm đóng vai trò trung tâm. Bài viết này sẽ làm rõ các yếu tố cấu thành giá trị của tác phẩm nghệ thuật, bao gồm giá trị thẩm mỹ, lịch sử, xã hội, và danh tiếng của nghệ sĩ, cũng như xác định những yếu tố lượng giá giá trị kinh tế của tác phẩm – lý do khiến tác phẩm nghệ thuật lại có giá trị lớn đến vậy. Đồng thời, bài viết phân tích sự chuyển dịch từ một nền nghệ thuật mang tính tinh thần sang một lĩnh vực thương mại hóa mạnh mẽ, khi nghệ thuật không chỉ được đánh giá qua giá trị nội tại mà còn bởi tiềm năng đầu tư. Quá trình này gắn liền với công nghiệp hóa và toàn cầu hóa, mở rộng sự tiếp cận và phát triển thị trường nghệ thuật trên quy mô toàn cầu, khi thị trường nghệ thuật Việt Nam cho dù mới nhưng không phải là một biệt lệ.
Kiến tạo diễn ngôn về lịch sử Phật giáo Trúc Lâm: Trường hợp văn bản tác phẩm Thánh Đăng Lục
Thánh đăng lục (聖燈錄) là một văn bản tác phẩm đặc biệt trong lịch sử Phật giáo Việt Nam được biên soạn theo hình thức “lục” (錄) kết hợp “tổ phả” (祖譜) nhằm xác lập một trật tự truyền thừa đặc thù trong Phật giáo Trúc Lâm. Thông qua việc ghi chép hành trạng, pháp ngữ và vấn đáp thiền cơ của năm vị vua đầu nhà Trần, văn bản tác phẩm này thể hiện một chiến lược diễn ngôn nhằm thiết lập tính chính thống và màu sắc bản địa của dòng Thiền nước Việt. Bên cạnh đó, việc văn bản tác phẩm được khắc in lại nhiều lần, với những thay đổi trong tên gọi và cấu trúc văn bản cũng là minh chứng cho việc kiến tạo diễn ngôn về lịch sử của dòng phái Phật giáo này. Trên cơ sở đó, bài viết này phân tích toàn diện cấu trúc và thể loại văn bản, lịch sử lưu truyền và các biểu hiện chiến lược ngôn ngữ trong tên gọi của Thánh đăng lục, nhằm làm rõ vai trò của văn bản trong việc kiến tạo bản sắc tông môn và khẳng định vị trí của Phật giáo Trúc Lâm trong lịch sử Phật giáo Việt Nam.
Avoiding unintended consequences when inscribing intangile heritage on UNESCO's lists: some questions for communities, scholars and officials
This article examines the unforeseen risks and challenges that may arise in the process of nominating Binh Dinh Traditional Martial Arts for inscription as an Intangible Cultural Heritage (ICH) by UNESCO. The article provides an in-depth analysis of several key aspects of the value of Binh Dinh Traditional Martial Arts, including its diversity, characterized by a wide array of techniques and variations; the presence of numerous practice centers and schools; its role not only as a physical and mental training regimen but also as a form of 'folk performing art'; and its capacity to foster overall health and well-being. Building upon this framework, the article critically assesses the potential risks associated with the ICH inscription process. These include the risk of mythologizing the past, which could lead to historical debates that overshadow the contemporary relevance of the heritage; the risk of diminishing the community's decisive role in managing ICH due to excessive administrative interference; the threat of undermining the inherent diversity of Binh Dinh Traditional Martial Arts through negative trends of standardization; and the risk of the heritage becoming over-commercialized.
Binh Dinh Traditional Martial Arts; Intangible cultural heritage; UNESCO registration; unintended consequences; community management; commercialization
Tự giải trí đến vô cùng: Năm điều Postman khó ngờ tới trong thời đại kỹ thuật số
(Đọc sách Giải trí đến chết; Neil Postman; Nhung Nguyễn dịch; NXB Thanh niên, 2023)
Di sản học trong bối cảnh toàn cầu: hướng tiếp cận, phương pháp và triển vọng ở Việt Nam
Di sản học là một lĩnh vực còn khá mới mẻ, được hình thành vài thập kỷ qua trong bối cảnh ngày càng gia tăng mối quan tâm toàn cầu đến ký ức, bản sắc và tính chính trị của di sản. Bài viết này phác thảo quá trình phát triển lý thuyết và phương pháp luận của ngành, cho thấy sự dịch chuyển từ cách tiếp cận lấy đối tượng và hoạt động bảo tồn làm trung tâm sang những khung lý thuyết mang tính kiến tạo, diễn giải và phê phán. Từ việc phân tích hướng tiếp cận của Di sản học trên thế giới, bài viết đặt ra câu hỏi: Di sản học có thể được phát triển như thế nào ở Việt Nam – một bối cảnh xã hội hậu thuộc địa đang biến đổi sâu sắc từ sau Đổi mới, dưới tác động của toàn cầu hóa và những chuyển động chính trị – xã hội địa phương? Thay vì giới hạn trong khuôn khổ kỹ thuật hay quản lý, Di sản học cần được định vị như một ngành học phản tư có khả năng tái tư duy về cách di sản được kiến tạo, thương thảo và huy động trong đời sống đương đại.
Di sản học; Di sản học phê phán; Nhận thức luận và phương pháp luận; Tiếp cận kiến tạo; Việt Nam
Định chế văn học thiểu số của văn học Pháp ngữ Việt Nam trước 1945
Trước năm 1945, có một số lượng nhất định tác giả Việt viết bằng tiếng Pháp. Tập hợp những tác giả này tạo thành nhóm các tác giả văn học Pháp ngữ người Việt. Khái niệm định chế có thể cho phép nhận diện họ từ góc nhìn xã hội học văn học để được xét như một yếu tố cấu thành của lịch sử văn học Việt Nam. Bài viết đặt vấn đề về tính thiểu số của định chế văn học Pháp ngữ trong văn học trước Cách mạng tháng Tám. Một số câu hỏi cần được giải quyết để nhận diện định chế văn học thiểu số này: Tính thiểu số của định chế văn học Pháp ngữ là gì? Giáo dục đã tham gia như thế nào vào sự hình thành định chế văn học Pháp ngữ? Có những kiểu nhóm định chế nào? Tương quan giữa vị thế của định chế văn học thiểu số này với các định chế lớn là như thế nào?
định chế văn học; văn học Pháp ngữ Việt Nam; văn học thiểu số; văn học trước 1945
Sinh ra đã là di sản (born heritage) hay là sự kiến tạo di sản trong mối quan hệ với quyền lực: nghiên cứu trường hợp Nguyên phi Ỷ Lan
Ở vào thập niên thứ ba của thế kỷ XXI, có thể thấy, các di sản liên quan đến Nguyên phi Ỷ Lan (1044 - 1117) đã và đang có một vị trí đặc biệt đối với lịch sử và văn hoá đương đại Việt Nam. Di sản này, rất thú vị, đã được kiến tạo bởi chính nhân vật lịch sử, Nguyên phi Ỷ Lan, ngay trong bối cảnh và bởi quyền lực của người trong cuộc. Bằng cách tiếp cận sử chí học (historiographical approach) và di sản học (heritage studies approach); qua phân tích các nguồn tài liệu về việc kiến tạo và biến đổi của các di sản văn hoá vật thể và phi vật thể liên quan đến Nguyên phi Ỷ Lan; đối sánh chúng với các quan điểm của di sản học phê phán; đặt trong sự hồi đáp của bối cảnh đương đại; bài viết hy vọng có thể soi tỏ các vấn đề của lý thuyết di sản hoá trong kiến tạo và thực hành di sản ở Việt Nam.
Di sản có thẩm quyền; di sản hoá; kiến tạo di sản; Nguyên phi Ỷ Lan; sinh ra đã là di sản
Từ sử thi biển cả đến tự sự kỹ thuật số: Tiến trình định hình và tái cấu trúc căn tính của Văn học dân tộc Kinh (người Trung Quốc gốc Việt) ở Trung Quốc
Bài viết khảo sát tiến trình phát triển của văn học dân tộc Kinh (người Trung Quốc gốc Việt) tại Trung Quốc từ năm 1984 đến nay, dưới ba góc độ: bối cảnh xã hội – văn hóa, xu thế và đặc điểm phát triển, quá trình tái cấu trúc căn tính. Trên cơ sở tiếp cận liên ngành, nghiên cứu làm rõ cách văn học dân tộc Kinh dịch chuyển từ truyền khẩu sang chữ viết và môi trường số hóa, từ diễn ngôn dân gian sang các biểu đạt phê phán và hậu hiện đại. Tác giả tập trung giải quyết năm vấn đề chính: sự vận động thể loại và hình thức biểu đạt, khủng hoảng ngôn ngữ và hiện tượng chuyển mã, đa tầng căn tính trong bối cảnh xuyên biên giới, vai trò của văn học như một cầu nối văn hóa Việt – Trung và sự xuất hiện của các khuynh hướng mới như văn học biển, văn học mạng và đạo đức sinh thái. Thông qua khảo sát hệ thống tác giả, tác phẩm tiêu biểu (Lý Anh Mẫn, Tô Duy Quang, Lý Hải, Tô Tiểu Hạ...), bài viết cho thấy văn học dân tộc Kinh không chỉ phản ánh ký ức cộng đồng mà còn là diễn trường của sự thương lượng bản sắc trong điều kiện toàn cầu hóa, kỹ thuật số và chính sách dân tộc. Kết quả nghiên cứu góp phần bổ sung tư liệu và phương pháp cho lĩnh vực nghiên cứu văn học ít người xuyên biên giới, đồng thời khẳng định khả năng kiến tạo một hình thái diễn ngôn riêng – “ngữ pháp nước mặn” – nơi các yếu tố Hán – Việt – biển – số hóa giao thoa, tạo nên cấu trúc căn tính vừa đa tạp vừa sáng tạo.
Phân tích tác động của khả năng tiếp cận đến giá bất động sản nhà ở: Nghiên cứu trường hợp tại các quận trung tâm Hà Nội
Nghiên cứu này tập trung vào giá trị bất động sản tại khu vực trung tâm Hà Nội, nhằm phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến giá bất động sản, đặc biệt chú trọng đến đặc điểm vị trí đối với trường hợp các quận trung tâm của Hà Nội. Mô hình hồi quy có trọng số theo địa lý (GWR) được sử dụng để khắc phục những hạn chế của Mô hình Định giá Hedonic (HPM) truyền thống, dựa trên dữ liệu từ 1.545 bất động sản tại 12 quận trung tâm của Hà Nội trong giai đoạn từ tháng 11 năm 2024 đến tháng 3 năm 2025. Nghiên cứu đánh giá tác động của 7 biến số về khả năng tiếp cận: khoảng cách đến bệnh viện, công viên, trường học, trường đại học, trung tâm mua sắm, cơ quan hành chính các cấp và trung tâm thành phố. Kết quả cho thấy mối quan hệ giữa khoảng cách đến các tiện ích công cộng và giá bất động sản thay đổi đáng kể giữa các vị trí địa lý – một đặc điểm không được phản ánh trong các mô hình HPM truyền thống. Đáng chú ý, nhiều biến số không có ý nghĩa thống kê trong mô hình HPM cho thấy tác động khác biệt tại các vị trí cụ thể trong mô hình GWR, với hệ số xác định cao hơn, thể hiện khả năng giải thích tốt hơn cho sự biến động giá bất động sản. Nghiên cứu đã chứng minh tính không đồng nhất về mặt không gian trong mối quan hệ giữa các biến định giá, cho thấy đặc điểm vị trí và biến động không gian chưa được xem xét đầy đủ trong các phương pháp định giá hiện tại ở Việt Nam. Những phát hiện này không chỉ giải quyết những hạn chế của mô hình HPM mà còn cung cấp góc nhìn tham khảo quan trọng cho các nhà hoạch định chính sách về tầm quan trọng của các yếu tố không gian.
Ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong nhận dạng vùng ảnh hưởng bão từ dữ liệu mô phỏng khí tượng và biến đổi khí hậu nhằm giảm thiểu rủi ro và hỗ trợ phát triển bền vững tại khu vực Biển Đông và Việt Nam
Nghiên cứu này đề xuất một phương pháp hoàn toàn tự động để nhận dạng vùng bão từ dữ liệu mô hình số dự báo thời tiết (NWP) bằng cách sử dụng mô hình RetinaNet kết hợp với mạng cơ sở (backbone) ResNet152. Dữ liệu huấn luyện đầu vào gồm các trường vật lý như áp suất, gió và nhiệt độ từ tái phân tích được xử lý thành ảnh đa kênh để huấn luyện mô hình phát hiện đối tượng trong đó nhãn dữ liệu được xác định từ dữ liệu quỹ đạo bão chuẩn best-track của Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA). Kết quả thử nghiệm trên dữ liệu tái phân tích cho thấy mô hình đạt độ chính xác cao (tỉ lệ phát hiện trên 90%), qua đó xác định được tốt các vùng thông tin liên quan đến hoạt động của bão mà không cần thông tin khởi tạo ban đầu (first guess) như phương pháp do tìm tâm bão (tracking) truyền thống. Khi áp dụng lên dữ liệu mô phỏng biến đổi khí hậu, mô hình vẫn phát hiện hiệu quả các xoáy thuận, phản ánh được xu hướng thay đổi không gian – thời gian hoạt động bão trong tương lai. Thử nghiệm tại khu vực Biển Đông cho thấy khả năng phát hiện sát thực tế, đồng thời ghi nhận thêm một số hệ thống yếu bị bỏ sót bởi các thuật toán truyền thống. Kết quả cho thấy học sâu có tiềm năng lớn trong tự động hóa phát hiện bão từ dữ liệu NWP mà không cần bước xử lý có tính chất chủ quan ban đầu.
Chính sách và pháp luật phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo theo phương thức hợp tác công - tư
Thời gian vừa qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành một hệ thống đường lối, chủ trương, chính sách về tạo lập và đổi mới cơ chế quản lý và phương thức hợp tác, đầu tư để phát triển phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, một số văn bản luật lại chưa quy định hoặc quy định không thống nhất, đồng bộ về hình thức đầu tư theo phương thức hợp tác đối tác công - tư. Điều này cho thấy một khoảng trống trong công tác xây dựng luật và có nguy cơ trở thành điểm nghẽn trong việc thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phát triển nhanh và mạnh trong thời gian tới.Bài nghiên cứu gồm 3 phần, trong đó, phần đầu tiên sẽ trình bày khái quát về hợp tác đối tác công - tư và dự án hợp tác công - tư trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo nhằm chứng minh thực tế đã và đang có những dự án thực hiện ở một số nước trên thế giới và khu vực Đông Nam Á. Phần thứ hai phân tích chính sách và pháp luật về PPP của Việt Nam và phần cuối cùng đề xuất giải pháp mang tính đột phá để thực hiện phương thức hợp tác này trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo ở nước ta trên thực tế, góp phần thực hiện nhiệm vụ mà Đảng và Nhà nước đã đề ra.
Chính sách, pháp luật, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, hợp tác đối tác công - tư
Sức mạnh trị liệu của văn bản văn học: Tổng quan định nghĩa về liệu pháp thư ngôn
Nghiên cứu tập hợp, phân tích tổng quan các định nghĩa về liệu pháp thư ngôn dưới góc nhìn đa lĩnh vực, đa bối cảnh, nhằm xác lập một cách tiếp cận toàn diện và đưa ra một định nghĩa phổ quát về khái niệm này. Kết quả nghiên cứu cho thấy, mặc dù tồn tại sự khác biệt trong thuật ngữ và phạm vi ứng dụng, các định nghĩa đều thống nhất ở điểm cốt lõi là việc sử dụng văn bản văn học dưới nhiều hình thức – từ sách, truyện, thơ đến ca từ, kịch bản hay các sản phẩm trình diễn ngôn từ – như một công cụ phòng ngừa, can thiệp tâm lý, dưới sự chỉ định, điều phối ở các mức độ khác nhau của một chuyên gia trị liệu được đào tạo bài bản. Nghiên cứu cũng khẳng định bản chất liên ngành của liệu pháp thư ngôn dựa trên nền tảng giao thoa giữa tâm lý học và văn học nghệ thuật; đồng thời đề xuất thuật ngữ “liệu pháp thư ngôn” thay thế cho thuật ngữ “liệu pháp đọc sách”, từ đó tiến tới xác lập một định nghĩa thống nhất, nhằm chuẩn hóa cơ sở lý luận, quy trình thực hành và điều kiện chuyên môn cho hoạt động trị liệu thư ngôn tại Việt Nam.
liệu pháp đọc sách; liệu pháp thư ngôn; tâm lý học; tiếp cận liên ngành; trị liệu nghệ thuật; trị liệu thư ngôn; văn bản văn học.